آئین عزاداری محرم در شهرهای مختلف

حکایت نوحه های شورانگیز

 

در کشور ما با توجه به ویژگی های اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف، از دیرباز در شهرها و روستاهای مختلف ایران نحوه سوگواری و عزاداری برای امام حسین (ع) متفاوت بوده است. اگر چه در کل این مراسم ها یک هدف را دنبال می کنند ولی با توجه به رسم و رسوم گوناگون ، خصوصیات اجتماعی و فرهنگی هر منطقه، شکل و شمایل متفاوتی از سوگواری انجام می شود. بطوری که حتی در برخی از محله های  یک شهر، شیوه عزاداری تفاوت دارد. به همین دلیل بخشی از آداب و رسوم آئین های عزاداری چند شهرها را به اختصار نوشته ایم. شهرهایی که هر یک دارای رسم ورسوم خاص نسبت به دیگ نقاط کشور دارند و هر یک با بستر سازی گردشگری دینی در این ایام می تواند ، میزبان گردشگرانی به عنوان عزادار باشد.

 

یزد: حمل نخل تابوت عزا

 

 شكوه عزداري مردم سرزمين بادها و بادگيرها در سوگواري  روز عاشورا ، آيين نخل‌برداري  است. در يزد، نخل را به شکل تابوت سيدالشهدا يا نمادي از يکي از شهداي کربلا درمي آورند. نخل از جنس چوب و به شکل برگ درخت يا سرو است . با آن که نخل هيچ شباهتي به درخت نخل ندارد، اما به اين نام خوانده مي شود.مراسم نخل برداری از ویژگیهای منحصر به فرد محرم و عزاداری در یزد است  که با همکاری  و همیاری گوناگون اهالی در تمام مراحل مراسم، از کمک مالی و تهیه چوب و دیگر وسایل آن گرفته تا کمک در تزئین و عَلَم کردن آن و حمل آن در روز عاشورا برگزار می شود. دربرخی موارد، زرتشتیان یزد نیز در ساختن نخل ها، همیاری و همکاری دارند. آنها حضرت سیدالشهدا (ع) را همسر شهربانوی ایرانی دانسته و نسبت به وی احترام و ارادت خاصی قائل هستند. مراسم آذین بندی و آماده کردن نخلها برای ایام عزاداری ماه محرم با یک فراخوان، بسیج همگانی اهل محل و یا آبادی صورت می گیرد. برخی ها در یزد و حوالی آن، درختان خود را وقف می کنند تا در زمان کهنسالی آن، ساقه­هایش صرف مرمت نخل کنند . نخل های بزرگ، پس از تزئین، به چندین تُن وزن می رسد و معمولا برای بلند کردن و حرکت آن نیروی بسیاری لازم است. مثلا نخل های میدان امیر چخماق، میدان امام تفت، میدان مهریز، هر یک به  زور ده ها نفر نیاز دارد.

 

کاشان :عزاداری وارثین رسوم آل بویه تاکنون

 

در آخر ين روز ذيحجه با ورود دسته «چاووش عزا» به بازار شهر کاشان مردم  و کسبه از فرا رسیدن ماه محرم مطلع می شوند. بیشتر اعضا اين دسته مداحان اهل بيت (ع) هستند كه هر كدام در مسير راه اشعاري را در رثاي امام حسين (ع) و واقعه عاشورا مي خوانند. با نگاهي به تاريخ عزاداري سنتي در كاشان و شهرهاي همجوار آن، همچون نطنز، آران و بيدگل و اردستان به برخي آيين‌هاي سنتي ازجمله نخل گرداني و حمل خيمه‌گاه حسيني و شهداي كربلا بر مي‌خوريم كه در زمان آل بويه مرسوم بوده و در زمان قاجار نيز با برپا كردن تكيه‌ها آيين‌هاي تعزيه رونق بيشتري گرفته است. عزاداري‌هاي سنتي در شهر كاشان سابقه‌اي طولاني دارد. بطوری که سابقه برپایی عزاداری در چند هیات به بیش از دو قرن می رسد. مجلس روضه خواني بيت آيت الله مدني كه بيش از دو قرن نسل به‌نسل بر پا مي شود. يك قرن از سابقه برپايي مجلس روضه خواني در بيت آيت الله يثربي در مسجد حبيب ابن موسي (ع) مي‌گذرد و مجلس روضه خواني در مسجد «درب يلان» از طرف مرحوم حاج ارباب حسن تفضلي دو قرن پيش از پدر وي به يادگار مانده كه هنوز همه ساله برگزارمي‌شود. مراسم  «توغ » برداري در كاشان نيز از جمله آداب مورد توجه اهالي اين شهرستان است .زمان برداشتن توغ در كاشان معمولا در شب و روز عاشورا و شانزدهم محرم است، مرسوم است كه دسته های عزاداری به دنبال آن به بازار رفته و در پاي آن عزاداري مي‌كنند.

 

زنجان :دومین قربانگاه مسلمانان

 

زنجان شهر کوچکی است و جمعیت آن به پانصد هزار نفر نمی‌رسد، اما سال‌هاست که درعصر روز هشتم محرم به یاد سقای دشت کربلا  چندین هزار عزادار از حسینیه اعظم به سوی امام زاده ابراهیم شهر حرکت می کنند . در سال های اخیر بیش از دویست هزار نفر در این دسته  شرکت می کنند. علاوه بر اهالی شهر، جمعی  از اهالی استان های آذری زبان همسایه و حتی  کشور آذربایجان خود را به زنجان می رسانند تا در این آیین بی نظیر شرکت کنند. کثرت نذورات از سراسر جهان از جمله چندین هزار گوسفند اهدایی و قربانی کردن آنها پیشاپیش دسته، صحنه جالبی خلق می کند. این گوسفندهای نذری به حدی است که می توان حسینیه اعظم زنجان را دومین قربانگاه مسلمانان جهان پس از منا نامید. در این دسته نه علم کشی می کنند و نه از زنجیر زنی و طبل دهل رایج در دسته های عزاداری خبری است. فقط سیل انسان های آرزومند و پاک تینت است که نوحه های سنتی و قدیمی را زمزمه می کنند و بر سر و سینه می زنند.

 مسجد حسينيه اعظم زنجان و گرمابه  آن در جنوبي ترين بخش بافت قديمي شهر زنجان و در محله اي معروف به «سيدلر» واقع شده كه به دروازه جنوبي شهر (دروازه قلتوق) مشرف بوده است و براساس كتيبه اي كه بر سردر ورودي گرمابه  اين مجموعه قرار دارد، تاريخ تجديد بناي آن به عهد ناصرالدين شاه باز مي گردد.

 

بندر عباس : حرکت بسوی قدمگاه

مردم عزادار شهر بندرعباس صبح تاسوعا تابوت هايي را از حسينيه ها بيرون آورده و از شهر خارج مي کنند تا به طرف قدمگاهي که مردم معتقدند به حضرت علي (ع ) منسوب است ، ببرند. اهالي بر اين باورند که با رقص دجله به طرف اين قدمگاه حرکت نمادين فرزند به سوي پدر و ديدار با او انجام مي شود.

 

 

خرم آباد : داغ داران سوگ سیاوش در عزای حسین(ع)

 

لرها توجه خاصی به مراسم سوگواری در ماه محرم دارند و بویژه در دهه اول این ماه شهر های خرم آباد میهمانان زیادی را به خود جلب می کند . عاشوراي حسيني در خرم آباد با آداب و سنن ديرينه خود ازجمله زيباترين و پرشورترين آيين هاي اهالي اين نقط از سرزمين پهناور ايران است. گل، نماد عزاداری و ماتم، از داغ سوگ سیاووش برای ایرانیان است که امروزه لرها وارث این رسم در روزهای عزا و ماتم هستند. ازچند روز مانده به عاشورا عده اي جهت افروختن آتش در صبح عاشورا به جمع كردن هيزم مي پردازند. تا اگر در روز عاشورا برف و باران بارید و هوا سرد شد عزاداراني كه درگِل می افتند از سرما حفظ گردند. صبح  روز عاشورا  قبل از طلوع آفتاب، صداي آشنا و دلگيرانه ساز و دهل ، جمعیت عزادار را بسوي ميدان شهر و خره (گل)  عاشورا  فرا مي خوانند.

دسته دسته افراد سينه زن كه از سر تا بپا در گل غلط خورده اند در ميان دسته های عزادار سينه زنان بسوي مركز شهر حركت مي كنند و اين مراسم تا ظهر عاشورا ادامه دارد. از دیگر رسم های روز عاشورای لرها مراسم «دختران چهل منبر» است . از اول صبح عاشورا، دختراني سياه پوش و نقابدار با پاي برهنه بصورت گروهي، مجالس عزا و حسينيه هاي شهر را مي گردند، و با نيت خواستهاي مختلف بويژه بخت گشائي در هر جلسه و مراسم عزاداري يك شمع روشن مي كنند تا چهل منبر را سر بزنند و چهل شمع روشن كنند.

 

 

دزفول : حمل شیدونه

مردم عزادار دزفول ، در روز عاشورا طاقي با 4گلدسته را به حرکت درمي آورند که روي آن به سبک نقاشي هاي قهوه خانه اي ، صحنه هايي از عاشورا به تصوير درآمده است . اين طاق «شيدونه » نام دارد و نذورات مردم در آن پخش مي شود. شيدونه ها به بزرگاني که در روز تاسوعا نقش داشته اند، اختصاص دارد.

ایلام : رسم چایینه زنان

 

در ایام محرم بیشتر مردها در سوگواري سالار شهيدان امام حسين (ع ) و يارانش ، نقش فعال تري دارند اما در ميان مردم ايلام ، زنان در رسم «چايينه » ديگر تنها شاهدان اندوهگين نيستند و به اجراي مراسم ويژه اي مي پردازند. از جمله اين چايينه ها مي توان به چايينه حضرت قاسم (ع ) در روز هفتم ، چايينه حضرت عباس (ع ) در روز هشتم ، چايينه امام حسين (ع ) در روز دهم و چايينه روز اربعين حسيني اشاره داشت .به طور مثال در چايينه قاسم ، بر تن دختري جوان و ازدواج نکرده لباس عروسي مي پوشانند و پس از آن چايينه خوان ها، اين رسم را به جا مي آورند.

 

شاهرود: روز «یا عباس یا عباس»

 

پنجمین روز از ماه محرم هر سال در شهر شاهرود روز «یا عباس یا عباس» نامیده شده و مراسم طوق‌بندان در این روز بر پا می‌شود.این نشانه از سه قسمت پایه چوبی، بدنه فلزی سینی‌مانند مشبک به شکل قلب و زبانه‌ فولادی به عرض تقریبی 10 سانتیمتر و طول یک متر تشکیل می‌شود. در باور اهالی منطقه، این نشانه، نمادی از علم و بیرق علمدار واقعه کربلا حضرت ابوالفضل‌العباس (ع) است. پس از جامه کردن بدنه طوق با پارچه‌های مشکی، سبز و غیره در این روز توسط سادات و پیرغلامان اباعبدالله الحسین انجام می‌شود. بزرگ‌ترین و سنگین‌ترین طوق شهر که طوق «بابا علی» نام دارد. اگر در هنگام حمل طوق به طور ناگهانی تیغه آن بر زمین بیفتد، بلافاصله گوسفندی را در همان محل قربانی می‌کنند. در غیر این صورت معتقدند که پیشامد ناگواری برای شخص حامل طوق اتفاق خواهد افتاد. هر طوق بنا بر سنوات گذشته در مقابل خانه افرادی که نذر دارند با حضور عزاداران و با ذکر سلام و صلوات توسط سادات و یا پیرغلامان تکایا و مساجد ادا می‌شود؛ پس از جامه شدن همه طوق‌ها، در ساعت چهار بعد از ظهر، عده‌ای از بزرگان تکیه ها در حالی که اشعار محتشم کاشانی را زمزمه می‌کنند در جلوی دیگر عزاداران به حرکت در می‌آیند؛ در مقابل آنها بیرق سفیدی توسط یکی از خادمین تکیه بازار حمل می‌شود. این بیرق به حضرت عباس (ع) منتسب بوده و رنگ سفید آن از عزیمت آن حضرت برای آوردن آب و نه جنگ‌طلبی حکایت دارد.

 

بوشهر: جایی با نوحه های شورانگیز

آواي غم انگيز نوحه خواني و نوازندگي سنج و دمام  بوشهری ها در ماه محرم و صفر حکايت از دردها و غمهاي فراوان آنها دارد. سینه زنی در بوشهر و سایر شهرهای خطه جنوب با شکوه خاصی برگزار می شود. سینه زنی بوشهری به این صورت است كه نوحه خوان در وسط می ایستد و بین 5 تا 20 حلقه انسانی دور او تشكیل می شود. سینه زن ها به صورت دایره ای می چرخند و حركت پای آنان با نوای نوحه خوان هماهنگی دارد ؛ که بسیار تماشایی و شور انگیز بر گزار می شود و هر بیننده ای را تحت تا ثیر قرار می دهد. این  نوع سینه زنی از بوشهر به دیگر شهرهای جنوب را ه یافته است. اوج اجرای سینه زنی، هنگام اعلام واحد است توسط نوحه خوان که در آخرین لحظات سینه زنی و دمام که دریای مواج سینه زنان در اوج هیجان و شور و خلسه فرو رفته است ، نوحه خوان پس از یک مکث کوتاه با صدای رسا می گوید «واحد» و گروه سینه زن یک صدا جواب می دهند «الله واحد» و نوحه خوان نوحه واحد را مطابق و مناسب با روز عزا می خواند. از قدیمی ترین محله های بوشهر که از دیر باز مردم به برپایی مراسم سوگواری سید و سالار شهیدان پرداخته اند ، چهار محل است که ازشب های ابتدایی ماه محرم بیشتر بوشهری ها  به آنجا می روند . در «شام غریبان» بوشهری ها در حالی که علم‌ها را به ‌صورت خوابانده حمل می‌کنند با حرکت در معابر عمومی و اجتماع در مساجد، تکایا و حسینیه‌ها با خاموش کردن چراغ‌ها و در فضای تاریک در غم شهدای دشت کربلا و حالات خاندان رسول‌ا... اشک ماتم می‌ریزند. کسانی برای دیدن  عزاداری به بوشهر می روند . باید بدانند که آنجا غذاهایی كه به صورت نذری پخته می شوند، بیشتر محلی هستند. در صبحانه، نان و آش بوشهری با سبزی و گوشت پخته می شود ؛ بین عزاداران پخش می شود. ناهار و شام نیز بیشتر شكر پلو با شكر و زعفران و قیمه بوشهری با گوشت و نخود له شده می پزند.

 

چاپ شده در شماره 20 دو هفته نامه مشق آفتاب - 14 دی 1387